Το έθιμο της Βαρβάρας, αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της λαϊκής λατρευτικής παράδοσης της Θράκης. Κάθε φορά που ξημερώνει η 4η Δεκεμβρίου, η μνήμη όλων γυρίζει πίσω σε εκείνα τα κρύα πρωϊνά, που ανοίγαμε τα μάτια μας και μας περίμεναν τα μπολ με την αχνιστή Βαρβάρα και το σπίτι μοσχοβολούσε σουσάμι και κανέλα.
Κατά το συναξάρι, η Αγία Βαρβάρα, γεννήθηκε κάπου στην Ανατολή γύρω στο 300 μ.Χ και μαρτύρησε με τους τελευταίους διωγμούς των Χριστιανών.
Ο πατέρας της Διόσκουρος, ήταν ένας πλούσιος Έλληνας, τοπάρχης της Ηλιουπόλεως του Ρωμαϊκού κράτους και φυσικά ειδωλολάτρης. Η Αγία Βαρβάρα, από μικρή ήταν πολύ όμορφη και ο πατέρας της, που την αγαπύσε πάρα πολύ, για να αποφύγει τους κινδύνους κάθε επικοινωνίας της με τον έξω κόσμο, την έκλεισε σε έναν πύργο, όπου της παρείχε όλα τα αγαθά.
Κατά τη διάρκεια του εγκλεισμού της, διδάχθηκε τον Χριστιανισμό, από μια ευσεβή Χριστιανή που ήταν στην υπηρεσία της. Φεύγοντας, ο πατέρας της, άφησε εντολή να κατασκευαστεί ένα λουτρό τον πύργο και σε αυτόν, να ανοιχτούν δυό παράθυρα. Η Αγία Βαρβάρα, έδωσε εντολή να ανοιχτεί και ένα τρίτο, θέλοντας έτσι να μαρτυρήσει την πίστη της στον τριαδικό Θεό.
Γυρνώντας από το ταξίδι ο πατέρας της και βλέποντας το τρίτο παράθυρο, θύμωσε. Τον θυμό του, αύξησε η άρνηση της Αγίας, να δεχτεί τα συνοικέσια που είχε φέρει μαζί του ο πατέρας της, η ομολογία ότι ήταν πλέον Χριστιανή και όχι ειδωλολάτρισσα και ότι μπροστά, καθώς και το ότι μπροστά του, η Αγία Βαρβάρα έκανε τον σταυρό της.
Στον θυμό του πάνω, ο πατέρας της, προσπάθησε να την αποκεφαλίσει και η Αγία Βαρβάρα τράπησε σε φυγή, Κατά τη διάρκεια της φυγής της, βρέθηκε στο βουνό, όπου κρύφτηκε σε έναν βράχο, που άνοιξε θαυματουργικά στα δύο. Ένας βοσκός που είδε το θαύμα, το ανέφερε στον πατέρα της, ο οποίος συνέλαβε τελικά την Αγία και την οδήγησε στον έπαρχο της περιοχής, Μαρκιανό.
Εκεί, η Αγία ομολόγησε για ακόμη μια φορά την πίστη της και περιγέλασε τα είδωλα. Ο έπαρχος, θαυμάζοντας την ομορφιά της, προσπάθησε στην αρχή να την μεταπείσει, βλέποντας όμως ότι εκείνη ήταν ανένδοτη, την υπέβαλε σε βασανιστήρια. Ένα από αυτά, ήταν και η περιφορά της στους δρόμους, γυμνή. Όταν το άκουσε αυτό, η μάρτυς προσευχήθηκε στον Θεό και ο Θεός την άκουσε. Τα φορέματά της αφαιρούνταν, αλλά με τρόπο θαυμαστό, άλλα ωραιότερα, αντικαθιστούσαν τα αφαιρούμενα.
Μια γυναίκα, η Ιουλιανή, βλέποντας το θαύμα αυτό, θέλησε να διακηρύξει και αυτή την πίστη της και να υπομείνει μαζί με την Αγία Βαρβάρα τα μαρτύρια. Έτσι κι έγινε, έως ότου, ο Έπαρχος διέταξε τον αποκεφαλισμό και των δύο γυναικών. Ο πατέρας της Αγίας Βαρβάρας, θέλησε να εκτελέσει με τα ίδια του τα χέρια την εντολή του Έπαρχου και έτσι η Αγία Βαρβάρα, παρέδωσε το πνεύμα της στον Ιησού Χριστό, μετά τον αποκεφαλισμό της από τον ίδιο της τον πατέρα. Η Ιουλιανή της Νικομήδειας, μαρτύρησε μαζί με την Αγία Βαρβάρα και τιμάται επίσης ως Αγία.
Κατά την παράδοση, ενώ το ξίφος του πατέρα της, έκοβε το κεφάλι της, η Θεία Δίκη με μορφή κεραυνού, έκαψε τον άσπλαχνο πατέρα. Αυτόν τον τιμωρό κεραυνό, συμβολίζουν τα πυρά του Πυροβολικού μας, που έχουν ως προστάτιδα την Αγία Βαρβάρα.
Η λατρεία της Αγίας Βαρβάρας, είναι απλωμένη από παλιά σε ολόκληρη την Ελλάδα είναι εθιμική μπορεί να πει κάποιος, δεισιδαιμονική, έχει και παγανιστικά στοιχεία. Κατ΄άλλους λαογράφους, συνδέεται με τη λατρεία της αρχαίας κουροτρόφου θεάς Εκάτης. Η Αγία Βαρβάρα, ως επίκους ρος του ανθρώπου, μπορεί να αντικατέστησε την αρχαία θεότητα.
Η Αγία Βαρβάρα, θεωρούνται από τους κατοίκους της Θράκης, προστάτιδα των παιδιών από τις κακές, παιδικές ασθένειες και ιδιαίτερα της ευλογιάς, που προκαλούσε πολλούς θανάτους στον παιδικό πληθυσμό. Γι΄αυτό καθιέρωσαν στη γιορτή της, για να την “γλυκάνουν”, μοίρασαν γλυκά που τα ονόμασαν “Βαρβάρα”.
Ο λαϊκός τρόπος λατρείας, διαφέρει από περιοχή σε περιοχή.
Στη Μικρά Ασία, συναντάμε τις μελόπιτες, πανσπερμία, την έκθεση στο τρίστρατο (όλα αυτά, είναι συνδεδεμένα πιο πολύ, με την λατρεία της αρχαίας θεάς Εκάτης). Η σημαντικότερη όμως, λαογραφική και πανελλήνια προσφορά προς την Αγία Βαρβάρα, είναι το εορταστικό κολυβόζουμο ή σπέρνα, που αλλιώς λέγονται και “Βαρβάρα” Προσφέρονται στην ωραία Αγία, για να κρατήσει τα πρόσωπα όλων, μακριά από τις δυσμορφίες της ευλογιάς. Γι΄αυτό, σύμφωνα με το έθιμο, θα φάνε όλοι από τη Βαρβάρα και θα μοιράσουν και στους άλλους. Θα έλεγε κανείς, μια κοινωνία αμυντικής αλληλεγγύης.
Το έθιμο της Βαρβάρας, όπως είναι γνωστό σε όλους μας, ήταν πολύ διαδεδομένο στην περιοχή της Θράκης και στην Ανατολική Μακεδονία. Πρέπει να είναι συνδεδεμένο με την προβολή της θεραπευτικής ικανότητας της Αγίας στην αρρώστια της ευλογιάς, αλλά και με την παραγωγή του σιταριού, τόσο απαραίτητου για την παρασκευή του πολύτιμου ψωμιού.
Πώς όμως ξεκίνησε το έθιμο της Βαρβάρας στη Θράκη
Υπάρχουν οι εκδοχές που λένε ότι σε δύο περιπτώσεις που δηλητηριάστηκε το ψωμί και άλλα τρόφιμα από εχθρούς της Χριστανοσύνης, τους Τούρκους σε μια περίπτωση, τον πατέρας της Αγίας, στην άλλη, η επέμβαση της Αγίας βαρβάρας, ήταν άμεση. Παρουσιάστηκε στον ύπνο κάποιας γυναίκας και προειδοποίησε τους πιστούς να μην φάνε από το δηλητηριασμένο ψωμί, αλλά να βράσουν σιτάρι και ό,τι άλλο βρισκόταν στα σπίτια εκείνη την περίοδο (συνήθως ξηροί καρποί και αποξηραμένα φρούτα), για να περάσουν τις δύσκολες μέρες του χειμώνα. Έτσι έγινε η πρώτη “Βαρβάρα”.
Μια άλλη εκδοχή, είναι αυτή που συνδέεται όπως είπαμε, με την λατρεία της αρχαίας θεάς, της Εκάτης. Στην αρχαία Θράκη, η παραγωγή του σιταριού, αποτελούσε βασική οικονομική δραστηριότητα των κατοίκων, Γιόρταζαν στις αρχές του χειμώνα “Εκαταία”, προς τιμής της θεάς Εκάτης.
Αυτή την εποχή, οι αποθήκες των σπιτιών, ήταν γεμάτες σιτάρι που είχαν θερίσει το καλοκαίρι, καθώς και άλλα προϊόντα, όπως ξηρα σύκα, σταφύς, καρύδια κλπ, που διατηρούνται για μεγάλο χρονικό διάστημα. Με αυτά τα υλικά παρασκευάζεται το Εκαταίο δείπνο. Η “Βαρβάρα”, πιθανό αντικατέστησε το Εκαταίο Δείπνο, του προσέφεραν στη θεά, ζητώντας να προστατεύει του ίδιους κατά τη διάρκεια του χειμώνα, αλλά και του σιτάρι που είχαν σπείρει λίγο πριν, στο τέλος του φθινοπώρου.
Όποια εκδοχή κι αν δεχθεί ο καθένας, το έθιμο της Βαρβάρας, αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της λαϊκής λατρευτικής παράδοσης της Θράκης και συνεχίζεται αδιάκοπα στο πέρασμα των αιώνων.
Και κάθε φορά που ξημερώνει η 4η Δεκεμβρίου, η μνήμη όλων, γυρίζει πίσω σε εκείνα τα πρωϊνά που ανοίγαμε τα μάτια μας και μας περίμεναν οι σουπιερίτσες (μπωλ το λέμε σήμερα), με την αχνιστή Βαρβάρα και το σπίτι μοσχοβολούσε σουσάμι και κανέλα.
Στη Θράη, χρησιμοποιούν 9 είδη για την παρασκευή της Βαρβάρας. Σιτάρι, αμύγδαλα, καρύδια, ρόδια, σουσάμι, κανέλα, σταφίδες, ταχίνι και φρούτα ψιλοκομμένα, κυρίως μήλα σκληρά. Στην περιοχή της Μακράς Γέφυρας και της Αδριανούπολης, για γούρι έριχναν μέσα 3 έως 4 κουκιά και όποιος τα έβρισκε, θεωρούνταν καλότυχος.
Η “Βαρβάρα”, παρασκευαζόταν την παραμονή της εορτής της Αγίας Βαρβάρας και μοιραζόταν ανήμερα της γιορτής, πρωΐ – πρωΐ.
Και τότε, έβλεπες από κάθε σπίτι να βγαίνουν παιδιά, κρατώντας στα χέρια τους από το χερουλάκι, τσίγκινα δοχεία, με το γλυκό κολυβόζουμο και να το μοιράζουν στα σπίτια της γειτονίας, από όπου επίσης έπαιρναν τη δική τους “Βαρβάρα” και την πήγαιναν χαρούμενα στο σπίτι τους. Ήταν εκείνη η μέρα γιορτή για τα παιδιά και κάθε χρόνο της περιμέναν με μεγάλη χαρά, διηγούνται με συγκίνηση ακόμη και σήμερα, οι μεγαλύτεροι.
Η ατμόσφαι σε όλο το χωριό, ήταν εορταστική. Το σπίτι, έπρεπε οπωσδήποτε να λάμπει από καθαριότητα και να είναι πανέτοιμο να δεχθεί κάθε επισκέπτη. Σε ένα μεγάλο πανηγύρι στην καρδιά του χειμώνα, εξελισσόταν τελικά η γιορτή της Αγίας Βαρβάρας στη Θράκη, με τη θρακιώτισσα γυναίκα, φορώντας την παραδοσιακή θρακιώτικη φορεσιά να πρωτοστατεί σε όλο το σκηνικό.
Επιπλέον, ο λαός, συνέδεσε την ημέρα της γιορτής της Αγίας Βαρβάρας, με τον ερχομό του χειμώνα, και το κρύο που όλο και δυναμώνει: “Η Αγία Βαρβάρα βαρβαρώνει, ο Άη Σάββας σαβανώνει και ο Άη Νικόλας παραχώνει”, η “Αγία Βαρβάρα μίλησε και Σάββας απεκρίθη, ο Άη ΝΙκόλας έφτασε με χιόνια φορτωμένος”.
Γιαυτό από τα παλιά χρόνια, η γιορτή της Αγίας Βαρβάρας, ήταν το χρονικό σημείο που σταματούσαν οι γεωργικές ασχολίες, αλλά και οι φροντίδες που είχαν σχέση με την καθαριότητα των σπιτιών. Και τις μεγάλες νύχτες του Δεκέμβρη, οι γιορτές των Αγίων της εκκλησίας, έδιναν την ευκαιρία στους ανθρώπους, να ανταλλάξουν επισκέψεις και να απολαύσουν τη ζεστασιά των καλοστρωμένων σπιτικών.
Δυστυχώς, σήμερα, από τη μία ο σύγχρονος τρόπος ζωής κι από την άλλη, η εισβολή μιας τηλεόρασης στα σπίτια μας, έγινε η αιτία να απομακρυνθούμε από τα παραδοσιακά μας πρότυπα, να διακόψουμε τις κοινωνικές μας επαφές και σταδιακά να χάνουμε την πολιτιστική μας ταυτότητα και την ανθρωπιά μας. Ευτυχώς όμως, που υπάρχουν ακόμη άνθρωποι, οι οποίοι κόντρα στο ρεύμα των καιρών, που τείνουν να αποκόψουν τον άνθρωπο από τις ρίζες του, αφιερώνουν ατελείωτες ώρες από τον ελεύθερο χρόνο τους, στη διάσωση και διάδοση της πολιτιστικής μας κληρονομιάς, δίνοντας μάχη με τη λήθη και την κοινωνική αδιαφορία και δροντίζοντας να μεταλαμπαδεύσουν την αγάπη του αυτή στις νεότερες γενιές.
Μπράβο στις θρακιώτισσες γυναίκες, που μέχρι σήμερα, κρατώντας την παράδοση από τις μητέρες τους, συνεχίζουν να τηρούν το έθιμο της Βαρβάρας και δίνουν έτσι την ευκαιρία σε όλους τους υπόλοιπους, να γνωρίσουν το μεγαλείο της ελληνικής παράδοσης.
Μπράβο στους Θρακιώτικους Συλλόγους σε όλη την Ελλάδα, που αναβιώνουν κάθε χρόνο το έθιμο της Βαρβάρας.
Με πληροφορίες από Σύλλογο θρακών Μαγνησίας και Θρακική Εστία Βέροιας.
