Ευλογία και κατάρα της Τεχνητής Νοημοσύνης
Η τεχνητή νοημοσύνη αποτελεί σήμερα ένα από τα πιο σύνθετα και πολυσυζητημένα ζητήματα της σύγχρονης σκέψης, καθώς επηρεάζει όχι μόνο την τεχνολογία αλλά και τη φιλοσοφία, την πολιτική και την ίδια την έννοια του ανθρώπινου. Το βιβλίο Υπερδιαλεκτική της Ευτοπίας του Νίκου Ειρηνάκη, που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Κείμενα, αποτελεί μια σύγχρονη και ουσιαστική συμβολή στην ελληνική βιβλιογραφία γύρω από το ζήτημα της τεχνητής νοημοσύνης. Ο συγγραφέας επιχειρεί να εξετάσει τη σχέση ανθρώπου και τεχνολογίας όχι ως δύο αντίθετες πραγματικότητες, αλλά ως ένα ενιαίο πεδίο που διαμορφώνει το παρόν και το μέλλον της ανθρωπότητας.
Στο έργο του, ο Ειρηνάκης υποστηρίζει ότι η τεχνητή και η φυσική πραγματικότητα δεν αποτελούν δύο αυστηρά διαχωρισμένες σφαίρες, αλλά ένα αδιάσπαστο σύνολο. Για να κατανοήσουμε αυτή τη νέα πραγματικότητα, πρέπει να αποφύγουμε τόσο την άκριτη τεχνοφοβία όσο και την άκριτη τεχνοφιλία. Ο συγγραφέας εξετάζει το ζήτημα μέσα από τρία βασικά κριτήρια: την ανθρωπινότητα, δηλαδή το τι μπορεί να παραμείνει ανθρώπινο μέσα στις τεχνολογικές μεταβολές, την τεχνητότητα, που αφορά τον τρόπο λειτουργίας και εξέλιξης της τεχνητής νοημοσύνης, και τέλος την ελευθερία και την αυτονομία, όπως διατυπώθηκαν στη φιλοσοφία του Immanuel Kant. Μέσα από αυτά τα στοιχεία επιχειρεί να προσεγγίσει έναν κόσμο πολύπλοκο, αντιφατικό και διαρκώς μεταβαλλόμενο.
Η υπερδιαλεκτική ως νέα φιλοσοφική προσέγγιση
Σε μια εποχή όπου δεν υπάρχει πλέον ένα κοινά αποδεκτό κέντρο σκέψης ή μια ενιαία κατεύθυνση ερμηνείας της πραγματικότητας, ο Ειρηνάκης απορρίπτει την παραδοσιακή διαλεκτική μέθοδο που ξεκινά από τη θέση και την αντίθεση για να καταλήξει στη σύνθεση. Η διαλεκτική αυτή, που συναντάται στους στοχαστές όπως ο Socrates, ο Plato, ο Georg Wilhelm Friedrich Hegel και ο Karl Marx, αντικαθίσταται από την έννοια της «υπερδιαλεκτικής». Πρόκειται για μια πολυκεντρική και πληθυντική διαδικασία παραγωγής νοήματος, όπου δεν υπάρχει μία και μοναδική πορεία σκέψης αλλά πολλαπλές δυνατότητες κατανόησης της πραγματικότητας.
Σύμφωνα με αυτή την προσέγγιση, ο άνθρωπος δεν πρέπει να παραδοθεί παθητικά στην ισχύ της τεχνολογίας και στα ενισχυμένα μεγέθη της. Αντίθετα, μπορεί να τη χρησιμοποιήσει δημιουργικά, μετασχηματίζοντας ταυτόχρονα την τεχνολογία και τη δική του μοίρα. Ο συγγραφέας αναγνωρίζει ότι μια τέτοια προοπτική μπορεί να μοιάζει υπερβολικά αισιόδοξη ή ακόμη και προγραμματική. Ωστόσο, η έννοια της «ευτοπίας» που εισάγει διαφοροποιείται από την ουτοπία ή τη δυστοπία, καθώς δεν αποτελεί ένα κλειστό σχέδιο για το μέλλον, αλλά μια πιθανότητα που μπορεί να πραγματωθεί μέσα από τη δημοκρατία και τη συμμετοχή των ανθρώπων στη διαμόρφωση του ψηφιακού κόσμου.
Η ευτοπία και το μέλλον της ψηφιακής πραγματικότητας
Η «ευτοπία» που προτείνει ο Ειρηνάκης αφορά την πιθανή επικράτηση της δημοκρατίας και της ευνομίας μέσα στο αναδυόμενο ψηφιακό σύμπαν. Για να επιτευχθεί αυτό, ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι οι ψηφιακοί πόροι πρέπει να κατανέμονται τόσο στο δημόσιο όσο και στους ιδιώτες, ώστε να αποφεύγεται η συγκέντρωση ισχύος. Παράλληλα, η υπερπαραγωγή αντιγράφων και προσομοιώσεων που δημιουργεί η τεχνολογία μπορεί να εξισορροπηθεί μέσω νέων μορφών πρωτοτυπίας και δημιουργικότητας. Σημαντικό ρόλο σε αυτή τη διαδικασία παίζει και μια πολιτική ηθική που θα εγγυάται την αυτονομία του ανθρώπου ακόμη και μέσα στο τεχνολογικό περιβάλλον.
Στη σκέψη του Ειρηνάκη συναντώνται επίσης ιδέες από σύγχρονους φιλοσόφους όπως οι Gilles Deleuze και Félix Guattari με την έννοια του «ριζώματος», που υποδηλώνει δίκτυα γνώσης με πολλαπλά σημεία εκκίνησης. Παράλληλα συνομιλεί με θεωρητικούς όπως ο Jacques Rancière, ο Giorgio Agamben, ο Nick Bostrom, ο Paul Virilio και η Judith Butler, διαμορφώνοντας μια ανοιχτή και πολυφωνική φιλοσοφική προσέγγιση.
Τελικά, όπως υποστηρίζει ο συγγραφέας, η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να αποδειχθεί τόσο ευλογία όσο και κατάρα. Η κατεύθυνση που θα πάρει εξαρτάται από τις επιλογές των ανθρώπων και από το αν θα καταφέρουν να της προσδώσουν μια δημιουργική και ποιητική διάσταση, ικανή να μεταμορφώσει τον κόσμο χωρίς να ακυρώσει την ανθρώπινη ελευθερία και φαντασία.
Β. Χατζηβασιλείου
